Cənubi Qafqazın gələcək nəqliyyat kommunikasiyalarına təsir uğrunda mübarizədə, görünür, yeni epizod ortaya çıxıb. Oktyabrın 14-də Rusiya Dəmir Yollarının (RJD) rəhbəri Oleq Belozyorov İrəvana gəlib və gələcək əməkdaşlıq barədə rəsmi sözlərin arxasında əsas sual boy göstərirdi: Rusiya şirkəti Ermənistan dəmir yollarının idarəçiliyini saxlayacaqmı? Rusiya tərəfi konsepsiya üzrə öhdəliklərini yerinə yetirməyə hazır olduğunu bir daha təsdiqləsə də, İrəvan regional marşrutlar açılana qədər həll etmək niyyətində olduğu problemlərə yenidən diqqət çəkib.

Görüşün yekunlarına əsasən tərəflərin birgə işçi qrupunun yaradılması barədə razılığa gəlmələrinə baxmayaraq, tərəflər onun tapşırıqlarını fərqli vurğularla təqdim ediblər. Ermənistan tərəfi birbaşa idarəetmənin effektivliyini, mövcud problemləri və qısa müddətdə həll yollarının tapılması zərurətini qeyd edib. RJD isə Ermənistan şəbəkəsinin tranzit imkanlarının qiymətləndirilməsini ön plana çıxarıb. İrəvan mövcud konsepsiyanın onu nə dərəcədə qane etməsi məsələsini qaldırır, Rusiya şirkəti isə onun çərçivəsində daşımaları inkişaf etdirməyə hazır olduğunu vurğulayır.

Məlum olduğu kimi, dəmir yolları Ermənistana məxsusdur, lakin 2008-ci ildən onları RJD-nin törəmə şirkəti olan “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu” idarə edir. Saziş daha on il uzadılmaq imkanı ilə 30 il müddətinə bağlamışdır. Moskva aydın səbəblərə görə bu varlığın qorunub saxlanmasında maraqlıdır. Axı Ermənistan, Azərbaycan və Türkiyə arasında əlaqənin açılması Rusiya şirkətinə regionun yeni nəqliyyat sistemində sadəcə iştirak etməyə deyil, həm də bundan kifayət qədər yaxşı qazanc əldə etməyə imkan verəcək.

Paşinyanın vəziyyəti isə daha mürəkkəbdir. Rusiya investisiyaları lazımdır, lakin onun qiymətləndirməsinə görə, Rusiya idarəçiliyi sanksiya riskləri və Moskvanın Qərblə münasibətləri səbəbindən beynəlxalq investorlar və daşıyıcılar arasında narahatlıq doğurur. Ehtimal ki, söhbət ilk növbədə Avropa şirkətlərindən gedir. Buna görə də İrəvan yalnız RJD-nin təkliflərini deyil, həm də belə bir operatorun gələcək daşıma iştirakçılarını nə dərəcədə qane edəcəyini nəzərə almalıdır.

Narahatlıqlar onunla bağlıdır ki, Qars—Gümrü—Yerasx—Naxçıvan yolu əvəzinə yüklər Qars—Dilucu xətti ilə, daha sonra Naxçıvan və Ermənistanın cənubundan TRIPP marşrutu üzrə Azərbaycana gedə bilər. Ermənistan cənub sahəsindən tranzit gəlirini saxlayacaq, lakin onun şəbəkəsinin əhəmiyyətli hissəsi yeni yük axınlarından kənarda qalacaq. Öz ərazisindən qısa keçid üçün gəlir əldə etmək bir işdir, dəmir yollarını daha böyük məsafədə cəlb etmək isə tamam başqa işdir.

Bununla belə, məhz Avropa maliyyələşməsi İrəvanın konsepsiyaya yenidən baxılmasına marağını artırır. İyulun 1-də Bakıda Ursula fon der Lyayen Cənubi Qafqazın nəqliyyat Layihələri də daxil olmaqla, layihələrə 2 milyard avroyadək investisiya cəlb etmək üçün 200 milyon avroyadək qrant ayrıldığını elan etdi. Aİ Naxçıvandakı dəmir yolu layihəsini də dəstəkləyib. İrəvan Avropa vəsaitlərini öz dəmir yollarına da cəlb edəcəyinə ümid edir, lakin Paşinyan ehtiyat edir ki, Rusiya operatoru sanksiya risklərinə görə investorları hürküdəcək. Buna görə də o, operatoru dəyişməyi təklif edir, baxmayaraq ki, Aİ özü alətən belə bir tələb irəli sürməyib.

Konsepsiya hüquqlarının üçüncü tərəfə verilməsi kompromis ola bilərdi. Məsələn, Qazaxıstana — Moskva razılaşacağı təqdirdə Paşinyan belə bir variant təklif etmişdi. Bu, idarəetməni birbaşa Qərb şirkətinə vermədən Rusiya operatorunu dəyişməyə imkan verərdi. Lakin hələ aprel ayında Qazaxıstan tərəfi bildirdi ki, alışla bağlı danışıqlar aparılmır və rəsmi təklif daxil olmayıb.

Hələlik İrəvan danışıqları təzyiqlə əlaqələndirir. İyulun 30-da Paşinyan arbitraja müraciət edilməsini və Rusiya tərəfinə maliyyə tələblərinin irəli sürülməsini istisna etməyib. Sentyabrda o, dəmir yolu məsələsinin həlli zərurəti ilə bağlı Vladimir Putinlə qarşılıqlı anlaşmanın olduğunu bildirdi, oktyabrın 7-də isə hökumətin sazişə xitam vermək üçün əsaslarının və alətlərinin olduğunu, baxmayaraq ki, razılığa gəlməyə üstünlük verdiyini növbəti dəfə bəyan etdi. Moskva cavab olaraq mövcud formatı saxlamağı təklif edir: oktyabrın 2-də Aleksey Overçuk Naxçıvan və Türkiyə sərhədlərinə qədər olan sahələri RJD hesabına bərpa etməyə hazır olduqlarını bildirdi.

Lakin, yəqin ki, Paşinyan konsepsiya məsələsindən Moskva ilə digər problemlərin həlli üçün də istifadə edə bilər. Bunlardan biri Ermənistan kənd təsərrüfatı məhsullarının Rusiyaya tədarükünə qoyulan məhdudiyyətlərdir. “Rosselxoznadzor” fitosanitar pozuntulara istinad edərək bu məhdudiyyətləri iyunun 12-də tətbiq edib, lakin İrəvanda bu qərarı siyasi hesab edirlər.

Ehtimal etmək olar ki, Paşinyan Ermənistanın dəmir yollarının idarəetməsini RJD-də saxladığı, Rusiyanın isə bazarı Ermənistan malları üçün açdığı güzəşt mübadiləsinə ümid edir. Moskva konsepsiyanın saxlanılmasında maraqlıdır, çünki Ermənistan dəmir yolu şəbəkəsinin idarə olunması ona TRIPP marşrutu ilə bağlı yük axınlarına da təsir etmək imkanı verə bilər. Bu isə artıq təkcə daşımalardan əldə olunan gəlir məsələsi deyil, Cənubi Qafqazda geopolitik təsir məsələsidir, buna görə də İrəvan alver üçün əlavə, çox güclü arqument əldə edir. Hələlik belə bir razılaşma Paşinyanın sazişə xitam verəcəyi ilə hədələməsini və eyni zamanda danışıqları davam etdirməsini izah edə bilərdi.

Lakin alver yalnız hər iki tərəf güzəştə hazır olduqda məna kəsb edir. Əgər Moskva konsepsiyanı saxlamaq istəyirsə, İrəvana artıq öz üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirmək vədindən daha çox şey təklif etməli olacaq. Ermənistan malları üçün bazarın açılması belə güzəştlərdən biri ola bilərdi. Sual bundadır ki, bu, Paşinyan üçün kifayət edəcəkmi? (Minval.az)

İlqar Vəlizadə, siyasi coğrafiya və geoiqtisadiyyat sahəsində mütəxəssis