RƏHİM ƏLİYEVİN “TAĞ EV” ROMANI HAQQINDA

Rəhim Əliyevin “Tağ ev” romanı XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın, xüsusilə Bakının və Abşeron kəndlərinin (Sabunçu, Ramana, Balaxanı) keçdiyi qanlı, ziddiyyətli və dramatik tarixi mərhələni əhatə edən miqyaslı epik əsərdir. Roman Çar Rusiyasının süqutu, 1918-ci ilin mart soyqırımı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qısaömürlü istiqlal illəri, ingilis hərbi missiyasının Bakıdakı ağalığı və nəhayət, 1920-ci ilin aprelində baş vermiş bolşevik-sovet işğalı dövrünü əhatə edir.

Əsərin başlığı olan “Tağ ev” sadəcə memarlıq termini deyil, həm də çökən imperiyaların, dağılan həyatların və tarixin ağır yükü altında əzilən cəmiyyətin tağ-bənd kimi bir-birinə söykənən, lakin hər an uçmağa hazır olan zərif, kövrək taleyinin bədii simvoludur. Bu irihəcmli əsərin obyektiv təhlili göstərir ki, yazıçı tarixi hadisələri yalnız xronoloji ardıcıllıqla izləmir, həm də milli xarakterin travmalarını, siyasətin qəddar mexanizmlərini və kiçik insanın böyük burulğandakı acınacaqlı durumunu dərindən araşdırır.

BÖLÜM: BÖYÜK SİYASƏT VƏ ZİYALI ELİTANIN FACİƏSİ

Romanın ideya-tematik mərkəzində dayanan əsas məsələlərdən biri cəmiyyəti idarə etməli olan intellektual sinfin – milli ziyalıların imperiya caynağındakı acizliyi və ideallarının dağılmasıdır. Bu baxımdan Əlimərdan bəy Topçubaşı obrazı əsərdə mühüm funksiya daşıyır.

Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmiş, “Kaspi” qəzetinin redaktoru və Rusiya Müsəlmanları İttifaqının sədri olan Topçubaşı həmişə rus qanunçuluğu, mədəni dialoq və siyasi kompromislər çərçivəsində nəsə əldə etməyə çalışmışdı. Lakin 1918-ci ilin mart ayında Bakıda törədilən vəhşiliklər, küçələrə sərilmiş müsəlman meyitləri və rus-erməni hərbi dəstələrinin qəddarlığı onun bütün dünyagörüşünü alt-üst edir.

Topçubaşının Astoriya mehmanxanasında məcburiyyət qarşısında imzaladığı təslim aktı və rus çinovniklərinin eybəçər münasibəti onun daxilində milli qüruru sındırır. O, dərk edir ki, rus imperiya maşını – istər çar olsun, istər bolşevik – yerli xalqlara heç vaxt bərabər hüquq tanımır. Onun sonradan mühacirətə getməsi və Parisdə vəfat etməsi vətənsiz qalan milli elitanın ümumi taleyinin simvoludur.

BÖLÜM: KİÇİK ADAMIN İNSTİNKTLƏRİ VƏ ABTALIBIN FƏLSƏFƏSİ

Böyük siyasətin tufanında avtobioqrafik və ya xalq kütləsini təmsil edən Abtalıb obrazı əsərin əsas dayaqlarından biridir. Abtalıb böyük ideologiyalardan uzaqdır; o, nə İsa bəyin həyəcanlarını, nə də siyasi firqələrin sərt çağırışlarını axıradək dərk edə bilir.

Abtalıb üçün əsas olan gündəlik həyatı qorumaq, ailəni, qardaş-bacısını ac qoymamaq, qızılları gizlətmək və neft quyularının gəlir-çıxarını tənzimləməkdır. Onun rus sevgilisi Tanya ilə münasibəti xaosdan qaçmaq üçün yaratdığı psixoloji sığınacaqdır.

Müəllif Abtalıbın timsalında sərt bir həqiqəti ortaya qoyur: xalq hələ tam mənada siyasi subyektə çevrilə bilməmişdi. Cəmiyyət baş verənlərə kortəbii yanaşır, sabitliyin kim tərəfindən gətirilməsindən asılı olmayaraq, sadəcə yaşamaq istəyir. Lakin bolşevik terroru heç kəsə neytral qalmağa imkan vermir.

BÖLÜM: İDEOLOGİYANIN DİVERSİYASI VƏ GƏNCLİYİN QURBANI (ƏHMƏDİN DRAMI)

Romanın ən faciəvi xətlərindən biri neft sahibkarının oğlu, Realnı məktəbin yetirməsi və eser dərnəyinin üzvü olan gənc Əhmədin taleyidir. Əhmədin simasında yazıçı inqilabi romantika ilə totalitar reallığın toxunduğu nöqtələri təhlil edir.

Kommunist polkunun tərkibində Gəncəyə göndərilən, şəhərin top atəşinə tutulmasının, dinc əhalinin, qadın və uşaqların qətlə yetirilməsinin şahidi olan Əhməd dərk edir ki, kitabda oxuduğu “proletariat inqilabı” sadəcə qanlı imperiya terrorunun pərdəsidir.

Çar oxrankasının təcrübəsini mənimsəmiş xüsusi şöbə rəisi Semyon Pankratovun və Anastas Mikoyanın rəhbərlik etdiyi məxfi struktur gənc Əhmədi məxfi xasiyyətnamələr yazmağa, öz yoldaşlarını (Ruhulla Axundov və b.) satmağa məcbur edir. Sistem öz övladlarını bir-bir üyüdür. Əhmədin 1928-ci ildə “müsavat özəyi yaratmaq” adı ilə Stalinin şəxsi nəzarəti altında güllələnməsi idealist gəncliyin qaçılmaz sonu olur.

BÖLÜM: TOTALİTARİZMİN MEXANİZMİ: ÇAR ZOPASINDAN QIRMIZI TERRORA

Rəhim Əliyev roman boyunca çox mühüm bir tarixi tezisi sübut etməyə çalışır: Bolşevik rejimi heç də tamamilə yeni bir ictimai formasiya deyil, o, ənənəvi rus şovinizminin və çar üsul-idarəsinin daha qəddar, bürokratik və mükəmməl davamıdır.

Nəriman Nərimanov, Əliheydər Qarayev, Mirzə Davud Hüseynov kimi yerli kommunistlər Moskvanın əlində sadəcə butaforiya idilər. Onlar “müsəlmanların xilaskarı” adından çıxış etsəl də, əsl hakimiyyət rus hərbçilərinin və ÇK rəhbəri Pankratovun əlində idi. Nərimanov özü də zamanla bu gerçəkliyi dərk edib çıxılmaz vəziyyətə düşür.

1920-ci ilin may-iyun aylarında həyata keçirilən qırmızı terror, məhkəməsiz güllələnmələr, “milliləşdirmə” adı altında evlərə girilib qadınların üzük-sırğasının, hətta ləyaqətinin alçaldılması rus müstəmləkəçiliyinin ən vəhşi simasını nümayiş etdirir. Xozeyinlərin mal-mülkünün əlindən alınması cəmiyyəti kökündən sarsıdır.

BÖLÜM: EPİLOGUN FƏLSƏFƏSİ VƏ TARİXİN HÖKMÜ

Romanın epiloq hissəsi oxucunu dərin bir fəlsəfi kədər və təmkinlə baş-başa qoyur. Hər bir obrazın sonu dövrün ədalətsizliyini simvolizə edir:

Abtalıb müsavatçıları himayə etdiyinə görə 10 il iş alaraq Solovkiyə sürgün edilir, illər sonra faciəvi şəkildə həyatını itirir.

Tanya mülkünü itirərək kasıblıq içində xərçəngdən ölür, lakin ölümündən əvvəl bütün qızıl-ziynətlərini Hüdaxanıma təmiz ürəklə təhvil verərək milli və dini sərhədləri aşan insani ləyaqət nümunəsi göstərir.

Mirzə Davud, Mikoyan, Kver kimi fiqurların da gec-tez öz həmkarları tərəfindən məhv edilməsi totalitar maşının heç kimi bağışlamadığını sübut edir.

NƏTİCƏ

Rəhim Əliyevin “Tağ ev” romanı Azərbaycan ədəbiyyatında XX əsrin əvvəllərinin siyasi və mənəvi mənzərəsini yaradan ən sanballı əsərlərdəndir. Əsərin başlığındakı “Tağ ev” metaforası – gecə ilə gündüzün, köhnə imperiya ilə yeni totalitarizmin, azadlıq arzusu ilə köləlik reallığının arasında qalmış bir cəmiyyətin portretidir. Roman oxucuya sərt bir tarixi dərsi xatırladır: Siyasi iradəsini, milli birliyini və dövlətçiliyini qoruya bilməyən cəmiyyətlər gec-tez başqalarının qurduğu qanlı oyunların qurbanına çevrilirlər. “Tağ ev” təkcə keçmişin tarixi salnaməsi deyil, həm də bu günü və gələcəyi dərketmə kitabı kimi müstəsna əhəmiyyət daşıyır.

Samiq İbayev